„— i znowu o Niemcach. Aber doch. Nie można się od nich uwolnić, stworzyli temat ze znakiem zapytania podobnym do biblijnego węża. W Pen
sione Fabrello mieszka małżeństwo z Kassel, rano słyszę rozmowy po niemiecku i nieruchomieję zasłuchany. Co za język! Jakby mnie coś szturchało, jakby mnie ktoś trącał! Przechodzili koło moich drzwi i usłyszałem to aber doch wypowiedziane przez mężczyznę tonem perswadującym, pobłażliwym, tak jak się mówi do zazdrosnej czy przewrażliwionej kobiety; ale ja pochwyciłem tylko dźwięk z chrapliwą końcówką i przez sekundę odczułem rdzenną fonetykę niemczyzny, tak dotkliwie bliską, tak sensacyjnie znajomą. Aber doch. Ist das mbglich, że ten język tkwił we mnie od dzieciństwa jak przeczucie katastrofy Gdy wciskali mi w usta kulę ulepioną z mokrego piasku — od wtedy, od tego dnia Byli więksi ode mnie, wykręcili mi ręce i ten najstarszy, chyba 12letni, pakował mi kulę do ust przekrzykując zimny wiatr bałtycki, który wystraszył ludzi z plaży. Broniłem się kopiąc i zaciskając szczęki, poprzez ryk morza słyszałem ich wymysły o twardym, katowskim brzmieniu. Po raz pierwszy wnikał we mnie obcy język; nie dałem sobie wepchnąć mułu w usta, ale ich akcent przebijał mi uszy. Czułem wojenną siłę, nieubłaganą solidarność tego języka, jego bezwstydną szczerość i pogardę. Przewrócili mnie na wznak, byli ciemni w słońcu, jak negatywy o białych włosach i oczach, dyszeli mi w twarz przekleństwami i ten największy usiadł na mnie. Zaczęli mi zakopywać głowę w piasku. Wtedy wydarło mi się z gardła coś nieprzewidzianego, coś zapewne zdumiewającego, bo przestali mnie dusić. Usłyszałem, jak najstarszy szepnął parę słów (so etwasl...), a drugi odpowiedział także ze zdziwieniem i chyba to on użył owego aber doch... Zdaje się, że jeszcze coś mówili, ale nadbiegł mój brat z kolegami i tamci uciekli. Podobno krzyczałem po niemiecku.“(9)